We horen het niet graag. En ach, we vergeten zou gauw. Maar ons koninkrijk werd gesticht met de Franse slag. Door Napoleon. Eerst maakte hij zijn broer ‘tot konijn van Holland’. Toen die Amsterdam tot hoofdstad maakte en zich, naar de smaak van zijn ambitieuze broer, teveel begon te vereenzelvigen met zijn onderdanen, werd hij de laan uitgestuurd. De Nederlanden kregen de status van provincie in het Franse keizerrijk.
Die staatkundige capriolen duurden overigens niet lang. Waterloo, u weet wel. Nee, niet van ABBA maar van de ‘Slag bij…’. Tijdens welke de Prins van Oranje zich op het slagveld onderscheidde vanwege diens doldrieste charges. Een manier van doen die militairen niet zelden verwarren met dapperheid. Enfin, Bonaparte af door zijdeur, verbannen naar Sint-Helena, een eiland, ver verwijderd van Europa.
Vervolgens bogen de grote Europese mogendheden zich over de vraag of een koninkrijk aan Noordzee eigenlijk wel bestaansrecht had. Volgens de vader van de koene prins wel. Hij wilde graag koning zijn. Het liefst wilde hij de scepter zwaaien over een gebied dat zou bestaan uit het voormalige prinsdom Luik, de abdij van Stavelot, Gulik, en het gebied tussen Maas, Moezel en Rijn, met steden als Keulen, Aken en Koblenz. Een mooi afgetekend gebied om over te regeren, aansluitend op het oude vorstendom Nassau.
Hij zag het helemaal voor zich. ‘Bedenkt, dat van Texel tot aan de Moezel, van Groningen tot aan Oostende slechts een en dezelfde natie woont die, zo zij een en dezelfde regering heeft, niets hoeft te vrezen’. Van latere eventuele buitenlandse inmenging, bedoelde hij. Het liep anders. Het werd het land tussen de zee en de Maas: de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. Meer een vorstendommetje dan een koninkrijk.
Niettemin wist Koning Willem I er geen succes van te maken. Onder de grote rivieren voelde de monarch geen echte click met zijn nieuwe onderdanen. Dat gevoel was grotendeels wederzijds. En allengs vertaalde zich dat in onvrede. Na het bijwonen van een opera waarin een onderworpen volk werd bezongen dat het juk van de overheerser afwerpt, sloeg bij de Brusselaars de muzikale begeestering over op de werkelijkheid. Het oproer kraaide. En wat doen opstandige lieden sinds mensenheugenis: ze gaan de straat op en vernielen dingen.
Hoe sterk nochtans de verwevenheid tussen de twee landsdelen bij menigeen nog werd gevoeld, blijkt wel uit het idee om Vader Oranje koning van de noordelijke Nederlanden te laten zijn. Op voorwaarde dat zijn zoon, de Prins van Oranje, dan in de zuidelijke regionen de scepter zou zwaaien. Twee landen: Twee Oranjetronen. Voor hedendaagse Orangisten wellicht nog steeds een dynastiek vergezicht om de vingers bij af te likken. Alleen, de prins – onze latere Koning Willem II – aarzelde. Hij dorst het niet aan.
Later te Antwerpen – nauwelijks minder operatesk – tierde de revolutionaire goesting nog dermate welig dat her en der en zo nu en dan benarde situaties ontstonden. Wie was vóór separatisme en wie was tegen afscheiding. Hoe dan ook, de orde diende te worden gehandhaafd. Maar welk doel en door wie? Zo zag de gezagvoerder van een ‘noordelijke’ kanoneerboot, na het bezoek van enkele gendarmes, geen andere uitweg dan zijn brandende sigaar in het kruitvat te stoppen, onder de uitroep: ‘Dan liever de lucht in’.
Of deze ingreep dient te worden beoordeeld als een vorm van militair ‘er met de klomp naar gooien’ dan wel patriottistische vernielzucht, is nog steeds arbitrair. Ook na honderdvijftig jaar. Zo wint de lezing terrein dat dit voorval minder een kwestie is geweest van militaire heroïek en meer berust op een misverstand. Wat je typerend voor de hele noord-zuid controverse zou kunnen noemen. Zo heeft het er alle schijn van dat de gendarmerieachtige bezoekers aan de kanonneerboot geen kwaad in de zin hadden. Zij kwamen gewoon gemoedelijk informeren naar het hoe en waarom en het wel en wee van de aanwezigheid van de boot en de opvarenden. Op z’n plat – Antwerps, dat wel. Een idioom dat in buitenstaanderoren hoog scoort op de koeterwaalse ladder. En, kennelijk zelfs auditief dermate bedreigend kan klinken dat dit slechts kan worden beantwoord met een non-linguïstische geste. Pats! Boem!
Of er een rechtstreeks lijntje loopt tussen de oprichting van de Taalunie tussen België en Nederland en dit voorval, zoveel jaren later, weet ik niet zeker maar het zou me niet verbazen. De aanleiding toentertijd was in ieder geval heftiger dan de vraag: is het nou ‘friet’ of ‘patat’.
Casper Jansen (wordt vervolgd)